Vreemd dat Antonia Fraser, van huis uit historica, haar degelijke bloemlezing liefdesbrieven niet heeft voorzien van wat meer duiding en biografische notities. Nu is het of de lezer overal lompweg binnenvalt — dikwijls op een ongelegen moment. Ook in deze selectie lijkt elke liefdesbrief op een boudoir dat dringend gelucht moet worden. De briefschrijver wordt volledig in beslag genomen door de eigenaardige zenuwziekte die liefde heet. Van de buitenwereld meestal geen spoor.
.
Liefdesbrieven zijn zo aanstekelijk omdat ze mensen laten zien die uit verband zijn gespeeld, uit evenwicht zijn gebracht. Bij liefdesbrieven van beroemde mensen is die ontregeling extra ontroerend. Componisten worden verplicht woorden te gebruiken, niet meteen favoriet werkmateriaal. Grote koningen betonen zich onderhorig — aan hun geliefde. Geoefende schrijvers bezondigen zich aan sublieme oppervlakkigheid. James Joyce die een halfuur zwoegt op een onnozel kattebelletje aan zijn vrouw. Een verliefde Victor Hugo die zich op papier uitput in gratuite zelfvernedering. De grote filosoof Jean-Jacques Rousseau die een blauwtje oploopt.
.
Liefdesbrieven zijn ook mooi omdat ze de liefde ontdoen van haar lichamelijkheid. Wat overblijft grenst aan devotie. Geliefden aanbidden elkaar, projecteren hun wensdromen op de partner, zoeken naar overgave en symbiose. Het belangrijkste leesteken wordt het uitroepingsteken. En omdat een brief per definitie een verwijdering tussen twee mensen veronderstelt, een moment waarop de liefde net níet kan geconsacreerd worden, krijgt het verlangen vrij spel. Briefschrijvers bedelen elkaar om nieuws, om bevestiging, en vooral: om een nieuwe brief van de overkant.
.
Nu is het samenstellen van een bloemlezing liefdesbrieven sowieso een wankele onderneming. Antonia Fraser geeft het zelf aan in haar voorwoord. De materiële verschijning van een brief valt bijvoorbeeld niet na te bootsen in een boek. Het handschrift, het aantal pagina’s, exquise addenda, noem maar op. In dit genre zijn dat geen details. Wie schetst de ontroering van Lord Byron wanneer deze in een Milanese bibliotheek een haartje van Lucrezia Borgia vindt tussen een brief aan kardinaal Bembo? Heeft Fraser nog het geluk dat ze geen Oost-Aziatische selectie moet maken.
A thousands years ago at the court of the Japanese Emperor, no gentleman would have dreamt of spending a night with a lady, without sending round a letter of appreciation the morning after — a letter in which the thickness, size, design and colour of the paper all helped to indicate the emotional mood that the writer wished to suggest — the finishing touch being supplied by the branch or spray of blossom which it was de rigueur to attach to it.
Een belangrijker gebrek dat Fraser niet aanhaalt, is dat haar keuze resulteert in een eindeloze sliert momentopnamen. Terwijl juist de evolutie van een briefwisseling tussen geliefden vaak leesplezier verschaft. Passie die overgaat in liefde, liefde in genegenheid, het aantal epistels dat langzaam afneemt, misschien een venijnige opstoot als de relatie op zijn laatste benen loopt. Klaar. John Keats is een obligate naam in een keuze als deze, maar van De brieven aan Fanny Brawne heb ik meer genoten in de aparte uitgave.
.
Laat ik niet zeuren. Wat Fraser opneemt in Love letters is bijna altijd mooi. Met nadruk heeft ze geen literaire keuze willen maken. Vermoedde ze effectbejag in een brief — krullen van een schrijver die met publicatie in zijn achterhoofd zit — dan werd die geweerd. Het is een criterium dat geen enkele man zou hanteren, maar het nam me wel in voor Fraser. Dat een vrouw dit boek samenstelde, maakt ook dat de man/vrouw-verhoudingen in evenwicht zijn. Terecht: wat ene Emilie Bardach schrijft, hoeft niet onder te doen voor de woorden van haar beroemde geaddresseerde, Henrik Ibsen.
.
Ik heb me wel geërgerd aan de zedigheid van deze selectie. Er staan brieven in van Mozart aan Constance Weber, maar niet deze met scatalogische terzijdes. Napoleon is present, maar niet diens beroemde brief waarin hij Josephine smeekt zich niet te wassen, omdat hij zo gek is op haar onbespoten lichaamsgeur.
.
Voor de rest alleen maar lof. Prachtige brieven van Benjamin Disraeli, het echtpaar Curie en Alfred de Musset. Marie Bashkirtseff aan Guy de Maupassant. De Paston Letters (“Right worshipful and well-beloved Valentine, in my most humble wise I recommend me unto you, etc.”). De gallanterieën van Proust. De wijdlopige vertogen tussen Abélard en Héloise. Een paar favoriete passages:
.
Ninon de l’Enclos aan Markies de Sévigné (echtgenoot van Madame de Sévigné), rond 1650:
Shall I tell you what makes love so dangerous? ‘Tis the too high idea we are apt to form of it. But to speak the truth, love, considered as a passion, is merely a blind instinct, that we should rate accordingly. It is an appetite, which inclines us to one object, rather than murder, without our being able to account for our taste. Considered as a bond of friendship, where reason presides, it is no longer a passion and loses the very name of love. It becomes esteem: which is indeed a very pleasing appetite, but too tranquil; and therefore incapable of rousing you from your present supiness.
Koning Hendrik VIII aan Anne Boleyn, rond 1528:
In debating with myself the contents of your letters I have been put to a great agony; not knowing how to understand them, whether to my disadvantage as shown in some places, or to my advantage as in others. I beseech you now with all my heart definitely to let me know your whole mind as to the love between us; for necessity compels me to plague you for a reply, having been for more than a year now struck by the dart of love, and being uncertain either of failure or of finding a place in your heart and affection, which point has certainly kept me for some time from naming you my mistress, since if you only love me with an ordinary love the name is not appropriate to you, seeing that it stands for an uncommon position very remote from the ordinary; but if it pleases you to do the duty of a true, loyal mistress and friend, and to give yourself body and heart to me, who have been, and will be, your very loyal servant (if you rigour does not forbid me), I promise you that not only the name will be due to you, but also to take you as my sole mistress, casting off all others than yourself out of mind and affection, and to serve you only; begging you to make me a complete reply to this my rude letter as to how far and in what I can trust; and if it does not please you to reply in writing, to let me know of some place where I can have it by word of mouth, the which place I will seek out with all my heart. No more for fear of wearying you. Written by the hand of him who would willingly remain
your HR
Zelda Fitzgerald aan F. Scott Fitzgerald, in 1919:
How can you think deliberately of life without me – If you should die – O Darling – darling Scot – It’d be like going blind. I know I would, too, – I’d have no purpose in life – just a pretty – decoration. Don’t you think I was made for you? I feel like you had me ordered – and I was delivered to you – to be worn – I want you to wear me, like a watch – charm or a button hole boquet – to the world. And then, when we’re alone, I want to help – to know that you can’t do anything without me.
Robert Schumann aan Clara Schumann, in 1838:
Where do these thousands of thoughts, whishes, sorrows, joys and hopes, come from? Day in, day out, the procession goes on. But how light-hearted I was yesterday and the day before! There shone out of your letters so noble a spirit, such faith, such a wealth of love! What would I not do for love of you, my own Clara! The knights of old were better off; they could go through fire or slay dragons to win their ladies, but we of today have to content ourselves with more prosaic methods, such as smoking fewer cigars, and the like. After all, though, we can love, knights or no knights; and so, as ever, only the times change, not men’s hearts.
Nathaniel Hawthorne aan Sophia Hawthorne, op 5 december 1839:
Dearest, – I wish I had the gift of making rhymes, for methinks there is poetry in my head and heart since I have been in love with you. You are a Poem. Of what sort, then? Epic? Mercy on me, no! A sonnet? No; for that is too labored and artificial. You are a sort of sweet, simple, gay, pathetic ballad, which Nature is singing, sometimes with tears, sometimes with smiles, and sometimes with intermingled smiles and tears.
Sophia Hawthorne aan Nathaniel Hawthorne, op 31 december 1839:
Best Beloved, – I send you some allumettes wherewith to kindle the taper. There are very few but my second finger could no longer perform extra duty. These will serve till the wounded one be healed, however. How beautiful is it to provide even this slightest convenience for you, dearest! I cannot tell you how much I love you, in this back-handed style. My love is not in this attitude, – it rather bend forwards to meet you.
What a year has this been to us! My definition of Beauty is, that it is love, and therefore includes both truth and good. But those only who love as we do can feel the significance and force of this.
My ideas will not flow in these crooked strokes. God be with you. I am very well, and have walked far in Danvers this cold morning. I am full of the glory of the day. God bless you this night of the old year. It has proved the year of our nativity. Has not the old earth passed away from us? – are not all things new?
Your Sophie
Frederic Chopin aan Delphine Potocka, rond 1835:
Fidelina my one and only beloved:
I will bore you once again with my thoughts on the subject of inspiration and creativity, but as you will perceive these thoughts are directly connected with you.
I have long reflected on inspiration and creativity and slowly, slowly I think I have discovered the essential nature of these gifts.
To me inspiration and creativity come only when I have abstained from a woman for a longish period. When, with passion, I have emptied my fluid into a woman until I am pumped dry then inspiration shuns me and ideas won’t crawl into my head. Consider how strange and wonderful it is that the same forces which go to fertilise a woman and create a human begin should go to create a work of art! Yet a man wastes his life-giving precious fluid for a moment of ecstacy.
The same is true of scholars who devote themselves to scientific pursuits or men who make discoveries. The formula is apparently a simple one: whatever the field, the creator must abjure woman – then the forces in his body will accumulate in his brain in the form of inspiration and he may give birth to a pure work of art.
Zeer blij was ik met de liefdesbrieven van Engelse koningen en Amerikaanse staatsmannen. Typisch een deelverzameling die altijd ontbreekt in Nederlandse selecties. Temeer daar de liefdesbrieven die me het liefst waren, toch ook iets laten zien van de historische context waarin ze zijn ingebed. Joyce die in een schrijven aan Nora Barnacle en passant het christendom verwerpt. Rosa Luxemburg die kond maakt van haar politieke idealen. De Franse revolutionair Camille Desmoulins die een paar dagen voor hij wordt onthoofd een laatste hartekreet slaakt.
.
Overigens heeft Antonia Fraser haar brieven thematisch ingedeeld: Declarations, Pleas, Rejections, Fears and worries, Ecstasies, Passions, Jealousies, Gallantries, Separations, Farewells, Unions, Nature of love, Total love, About letters, Beginnings, Endings en In brief. Maar omdat het aantal brieven per kopje te klein is, schiet de lezer daar weinig mee op. Wat een idee ook, om de liefde te willen rangschikken in overzichtelijke thema’s. Zoals Julie de l’Espinasse in 1774 een brief aan generaal Hippolyte de Guibert besluit: “So many contradictions, so many contrary movements are true, and can be explained in three words: I love you.”
.
> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
> bibliografie in de commentaren hieronder
> lees ook Love letters of great men – C.H. Charles [Google Books]
.
Antonia Fraser (samenst.), Love letters : an anthology
247 p.
Uitgeverij Weidenfeld & Nicolson, 2002
Oorspr. (1976)