Vóór hij De meester en Margarita concipieerde, schreef Boelgakov enkele kortere werken, waaronder de SF-verhalen De eieren der Rampp-spoed en Hondenhart. Dat is niet zonder belang. De eieren der Rampps-spoed (1925) zou zijn enige boek worden dat heelhuids door de censuur raakte. Toen het na verschijnen toch in een kwaad daglicht werd gesteld door bolsjewistische critici die er, terecht, een kritiek in zagen op het Sovjetbewind, werd het alsnog verboden.

Zo komt het dat De meester en Margarita in de Sovjet-Unie tot midden jaren zestig enkel ondergronds te verkrijgen was, daarna tot midden jaren zeventig in een gecensureerde versie. Michail Boelgakov (1891-1940) was een gevaarlijke schrijver geworden.
.
De eieren der Rampp-spoed en Hondenhart draaien allebei rond wetenschappers wier wonderbaarlijke ontdekking wordt opgevorderd door het staatsapparaat. In Hondenhart slaagt een topchirurg er per toeval in een homunculus te creeëren. Daarop wordt hij bewerkt door een partijideoloog die zijn kans schoon ziet een doorkneedbaar ras van proletariërs aan te maken. In De eieren der Rampp-spoed vindt een bioloog een middeltje om levende organismen in ijltempo te laten groeien en te reproduceren. Ook bij hem is er een bureaucraat die zich van die vinding bedient, met alle rampzalige gevolgen van dien.
.
Achteraan dit ‘Kattegatboek’ legt vertaler Marko Fondse het verschil uit tussen beide verhalen. Waar in Hondenhart (ook 1925) de wetenschapper voldoende humane trekjes en realiteitszin bezit, en zich niet zomaar wenst te lenen voor eugenetische foefjes, hebben we in De eieren te maken met een vakidioot die via een telefoontje makkelijk te intimideren valt en, wat erger is, met de omhooggevallen carrièrist Rampp die vooral aan zijn eigen positie denkt.
.
De twee boeken hekelen het onvoorwaardelijke geloof in de technische vooruitgang van vele communistische bonzen. Nieuwe technologie werd dikwijls geïmplementeerd zonder dat men goed wist welke consequenties er aan verbonden waren. Fondse vermeldt zijn naam niet, maar de vertellingen van Boelgakov krijgen iets visionairs als men de activiteiten van Trofim Lysenko voor ogen houdt: de foutieve Lamarckistische ideeën over erfelijkheid van deze Lysenko, die goed aansloten bij het marxistische gedachtegoed, bezorgden hem na 1945 een zeer grote politieke invloed onder Stalin — en de Sovjet-Unie een grote landbouwkundige achterstand.
.
Het verhaal van De eieren der Rampp-spoed is wel aardig. Hoofdpersoon is de al wat oudere, excentrieke zoöloog Persikov, een amfibiënspecialist. Boelgakov flirt met wat sinds H.G. Wells (The food of the Gods, een boek waar in De eieren wordt naar verwezen) een huizenhoog cliché is geworden: de mad scientist die ingrijpt in de natuur maar door zijn onoplettendheid monsters baart. Bovendien speelt het in op een van de oerbeelden die mensen hebben van wetenschappers: de wetenschapper als gevaar, want wegbereider voor onethische praktijken.
.
Persikov wil juist zijn microscoop verstellen omdat een rood lichtspiraaltje hem hindert bij de bestudering van een amoebenpreparaat, als zijn assistent hem wegroept. Als Persikov terugkeert zijn onder invloed van dat straaltje de amoeben angstaanjagend snel gegroeid. Ze planten zich ook als razenden voort en staan uiterst agressief ten opzichte van elkaar. Samen met zijn assistent bouwt Persikov daarna een aantal camera’s waarin dit rode straalspiraaltje sterk vergroot opgewekt kan worden, voor nadere experimenten.

Uit Königsberg kwamen per luchtpost speciaal bestelde lenzen en eind juli monteerden onder toezicht van Ivanov een aantal mecaniciens twee grote nieuwe camera’s, waarin de straal aan de basis de breedte van een sigarettendoosje en aan het einde een hele meter bereikte. Persikov wreef vergenoegd de handen en begon voorbereiding te treffen voor een reeks geheimzinnige en ingewikkelde proeven. Allereerst had hij een telefonisch onderhoud met de volkscommissaris van OK&W, waarbij de hoorn hem alle denkbare welwillende medewerking toekwekte, en daarna belde Persikov kameraad Spekinski-Varga, hoofd van de afdeling veeteelt der opperste staatscommissie. Persikov mocht zich in Varga’s warmste belangstelling verheugen. Het ging voor een grote buitenlandse order voor professor Persikov.

Het werkt. De kikkers die als proefdieren gebruikt worden, kweken als konijnen en worden zo groot als katten. Wanneer dit journalisten ter ore komt, en ook de GPU, de geheime dienst, er lucht van krijgt, is er geen houden meer aan. Op hetzelfde moment wordt het land immers getroffen door massale kippensterfte en de dubieuze ondernemer Alexandr Rampp (Rokk in het origineel, Russisch voor ‘ramp’, ‘noodlot’) krijgt officiële toestemming om Persikovs uitvinding te gebruiken om de kippenpopulatie te herstellen. Boelgakov geeft een heerlijke beschrijving van deze Rampp — ex-muzikant en het typevoorbeeld van de na 1917 omhooggevallen apparatsjik.

Lange tijd werd hij door de golven heen en weer geslingerd, beurtelings aan wal geworpen op de Krim, in Moskou, Toerkestan en zelfs Vladivostok. Er moest namelijk een revolutie komen om Alekandr Semjonovitsj z’n kwaliteiten aan het licht te brengen. Toen bleek dat deze man waarlijk groot en de foyer der ‘Dromen’ hem onwaardig was.

Rampp wordt aangesteld als directeur van de staatsmodelboerderij “Rode Straal”. Maar er loopt van alles mis: de kippeneieren raken verwisseld met de reptieleneieren die door Persikov voor andere doeleinden zijn besteld. Na bestraling komen er slangen en krokodillen uit de eieren die in geen tijd monsterachtige proporties aannemen, zich razendsnel voortplanten en de Sovjetburgers van een paar districten te grazen nemen. Boelgakov, van huis uit arts, houdt van het groezelige detail en Fondse heeft verlekkerd zitten vertalen.

De hele broeikas was één levende wormenbrij. Over de vloer van de kas schuifelde een ineenkrimpende en uitdijende slangenklont van sissende kluwens met rondtastend wiegelende, wriemelende koppen. Gebroken eierschalen slingerden over de vloer en knisterden onder hun lijven. Bovenin gloorde bleek een elektrische bol van reusachtige capaciteit die de hele kas in een angstaanjagende bioscoopverlichting zette.

Literatuurvorsers denken dat het feit dat Boelgakov de slangen uit ‘vreemde’ eieren laat komen, hem aanvankelijk door de censuur heeft geholpen, daar men de eieren als symbolen zag van buitenlandse inmenging waar de Sovjet-Unie zich moest tegen wapenen. Later zag men in dat Boelgakov de slangen expres liet stoppen aan de grenzen van het Sovjet-rijk, zodat men het verhaal onmogelijk niet kon zien als een kritiek. Persikov vertoont ook verdacht veel gelijkenissen met Lenin (zijn voornaam Vladimir, de talenkennis, de leeftijd) en je hoeft geen close reader te zijn om in de rode straal de allespenetrerende werking van de Sovjet-ideologie te zien.
.
Voor de moderne lezer, platgebombardeerd door blockbusters uit Hollywood, heeft De eieren van de Rampp-spoed iets folkloristisch. De humor — Rampp is een voormalig fluitspeler die met zijn muziek per ongeluk de slangen ontketent — is behoorlijk bête. Ik genoot vooral van de taal, zeker wanneer Boelgakov even voor het einde al zijn duivels ontbindt.
.
De finale stelt teleur, zoals ook het einde van The war of the worlds teleurstelt.
.
(Gebaseerd op notities van 30 juni 2005.)
.
Michail Boelgakov, De eieren der Rampp-spoed
121 p.
Uitgeverij De Arbeiderspers, 1970
Oorspr. Rokovije jajca (1925)
Vertaald door Marko Fondse


Zeg uw gedacht