Herman Melville was de eerste schrijver die het Stille Zuidzee-gebied een plaatsje in de literatuur bezorgde. Anderen zouden volgen, zoals Stevenson, Rupert Brooke en Maugham. In de schilderkunst: Gaugain. Eeuwen nadat Tahiti en co werden gekerstend verzinnebeelden deze eilanden nog steeds het paradijs.
Een paradijs op aarde, met vriendelijke mensen en exotische schonen. Bekijk de prachtige schilderijen van William Hodges die de covers van Melville’s boeken zo vaak sieren.
Tahiti staat echter ook voor: het verloren paradijs. Een natuurlijke idylle die werd verstoord toen westerlingen er in de achttiende eeuw ziektes, alcohol, vuurwapens en de christelijke leer invoerden. Een idylle die tegenwoordig wordt verstoord door hordes Franse, Japanse, Amerikaanse en Australische toeristen.
Vergeten we het nucleaire plaatje nog. Toen Algerije in 1962 onafhankelijk werd, verloor Frankrijk in één klap ook de Sahara als nucleair testgebied, waarna De Gaulle uitweek naar Frans-Polynesië. Bijna tweehonderd kernbommen zouden er ontploffen. Pas in 1996 werd het atol Moruroa afgeschreven als testbasis.
Soit. Naar aanleiding van het honderdste sterfjaar van Melville ging journalist Hans Bouman een kijkje nemen in het gebied waar de Amerikaan zo glorieus over had geschreven. Hij bezoekt Tahiti en Moorea (die deel uitmaken van de Genootschapseilanden) en Naku Hiva (onderdeel van de Marquesas-eilanden).
Melville werd geboren in 1819 in New York en droomde van verre reizen en exotische bestemmingen. Zijn omzwervingen met de walvisvaarders leverden stof op voor enkele klassieke boeken. Succes had Melville alleen met zijn jeugdwerken Typee en Omoo – boeken waar hij later op neerkeek. Het volumineuze Mardi bracht hem geen roem meer. Moby Dick verscheen in 1851 en verzonk eveneens snel in de obscuriteit. Melville stierf in 1891. Hij zou zijn faam ver overleven en leed daaronder. Het zou tot de jaren twintig van de vorige eeuw duren eer Moby Dick op zijn merites werd afgerekend.
Eerder dan op de literator Melville, zoemt Bouman in Verboden bestemming (een keurig journalistiek verslag maar ook niet meer dan dat) in op de Polynesische cultuur vroeger en nu. Hij spreekt de zelfingenomen Zweedse antropoloog Bengt Danielsson (ooit sidekick van Thor Heyerdahl op de Kon-Tiki) en geeft voor de rest zijn ogen goed de kost.
Tahiti is een verwesterde consumptiecultuur geworden, zo blijkt. De sleutelposities worden bezet door Fransen, omdat die gewoon beter opgeleid zijn. De meer autochtone bevolking combineert een laissez-faire-mentaliteit (Bouman mist in de hoofdstad Papeete zijn vlucht naar de Marquesaseilanden) met vage echo’s van oude gebruiken. Wie eenmaal van westerse producten heeft geproefd, zal niet meer terugkeren naar een primitievere levensstijl.
Melville uitte in romans felle en terechte kritiek op de christelijke zendelingen. Maar de walvisvaarders hebben de eilanden evengoed verwesterd en, zo u wil, bedorven. Zelfs Gaugain had het al moelijk om het ongerepte droomland dat Rousseau voor ogen stond te vinden. Melville blijkt sowieso een schrijver die in zijn romans feit en fictie door elkaar haalt en daardoor onbetrouwbaar is als ooggetuige. Melville overdreef het kannibalisme in de gebieden en hing om autobiografische redenen een wel heel idyllisch portret op van de Typee-gemeenschap.
Weetje van de dag: het gebruik van zeebonken om zich te tatoeëren is terug te voeren op de Polynesische cultuur.
(Deze snelle impressie verscheen eerder, kort na lectuur, op checkthis.com)
> lees een fragment uit dit boek op Prins van Denemarken
Hans Bouman, Verboden bestemming
Op zoek naar Herman Melville en de Stille Zuidzee
112 p.
Uitgeverij Veen, 1991
Een tikfoutje waarschijnlijk: Melville werd in 1819 geboren. Hij stierf in 1891.